Bạn thân mến,
Sáng nay Facebook nhắc tôi một tấm ảnh cũ. Dòng chữ nhỏ phía trên ghi: 11 năm trước.
Tôi bấm vào xem. Là một bức tranh tôi đăng ngày 09/08/2015. Hôm đó là Chủ Nhật — và hôm nay, ngày tôi ngồi viết những dòng này, cũng là Chủ Nhật. Đúng 11 năm, tròn tới cả thứ trong tuần.
Bài đăng ngày 09/08/2015. Tôi không nhớ mình đã đăng nó, cho tới sáng nay.
Bức tranh chia làm nhiều khung. Khung đầu tiên: hai người ngồi gieo hạt xuống đất. Khung thứ hai: họ cầm bình tưới, mặt đất vẫn phẳng lì như chưa có gì xảy ra. Khung thứ ba: một cái cây đã lớn.
Rồi khung lớn nhất bên phải. Một người đứng cạnh cây cổ thụ trĩu quả. Người kia ngồi xổm bên một cái mầm bé xíu vừa mới nhú lên khỏi mặt đất, hai bàn tay ôm lấy đầu gối.
Nhưng người vẽ bức tranh này thêm vào một thứ mà lần đầu nhìn tôi đã lặng đi: họ vẽ cả phần dưới mặt đất. Cái mầm bé xíu ấy có một bộ rễ khổng lồ, tỏa ra chằng chịt, và trên mỗi nhánh rễ là những cái củ đang căng lên. Bộ rễ đó còn to hơn cả cái cây bên cạnh.
Dòng chữ trên tranh: "Có thể hiện tại bạn chưa đạt được thành quả mong muốn — nhưng điều đấy không quan trọng. Quan trọng là bạn không bao giờ đánh mất niềm tin."
Có 59 người bấm thích. 10 người chia sẻ lại.
Tôi Đăng Bức Tranh Đó Vì Tôi Cần Nó
Tôi ngồi nhìn tấm ảnh khá lâu sáng nay. Và tôi phải thành thật với bạn một điều ngay từ đầu, nếu không thì cả bài này chỉ là thêm một lời động viên nữa chồng lên hàng nghìn lời động viên bạn đã nghe rồi.
11 năm trước, tôi không đăng bức tranh đó để dạy ai cả. Tôi đăng vì tôi cần nó. Lúc ấy tôi chính là người ngồi xổm bên cái mầm.
Bạn có nhận ra không: những câu chúng ta đăng lên mạng thời khó khăn hầu hết không phải để nói với người khác. Chúng ta đang tự nói với mình, chỉ là nói to lên một chút để đỡ thấy cô đơn.
Và thứ tôi tin lúc đó rất đơn giản, gói gọn trong một câu: rễ đang lớn ở dưới kia, chỉ là tôi chưa nhìn thấy.
Tôi tin bằng cảm giác. Và cảm giác đó đã nuôi tôi đi qua vài năm khá tối.
Bây giờ, sau 11 năm, tôi vẫn tin. Nhưng sáng nay, khi ngồi nhìn lại chính tấm ảnh mình đăng, tôi nhận ra một chỗ hổng trong niềm tin thời đó — và chỗ hổng ấy mới là lý do tôi muốn viết bài này cho bạn.
Chỗ Hổng Của Niềm Tin Bằng Cảm Giác
Bạn thử hình dung 2 người.
Người thứ nhất mở một quán ăn nhỏ. 6 tháng nay chưa có lãi. Nhưng mỗi tuần chị ấy ghi lại món nào khách gọi nhiều, món nào ế; chị đã sửa công thức nước dùng 4 lần theo góp ý; chị nhớ mặt và nhớ tên 30 khách quen; chị đã tìm được một mối rau rẻ hơn và tươi hơn chỗ cũ.
Người thứ hai cũng mở một quán ăn nhỏ. Cũng 6 tháng chưa có lãi. Mỗi ngày anh mở cửa, nấu, bán, dọn, đóng cửa, mệt, ngủ. Ngày mai lặp lại y hệt. Anh không ghi gì cả, không sửa gì cả, và nếu bạn hỏi tuần này có gì khác tuần trước thì anh sẽ ngẩn ra một lúc rồi nói: "Cũng vậy thôi em."
Bây giờ là chỗ quan trọng. Hỏi cả 2 người cùng một câu — "Anh chị có tin việc này sẽ thành không?" — cả 2 đều trả lời giống hệt nhau: "Có chứ, cứ kiên trì rồi sẽ tới."
Nhìn từ bên ngoài, họ giống nhau: cùng mở quán, cùng chưa có lãi, cùng nói câu kiên trì. Nhưng đáng sợ hơn là chỗ này — nhìn từ bên trong, họ cũng giống hệt nhau. Cả 2 đều thật lòng. Cả 2 đều đang cố. Cả 2 đều mệt như nhau.
Nhưng một người có rễ. Một người thì không.
Đây chính là chỗ hổng: niềm tin bằng cảm giác không phân biệt được người đang xây rễ với người đang giậm chân. Nó cho cả 2 cùng một cảm giác ấm áp như nhau, cùng một sức chịu đựng như nhau. Và nó để yên cho người thứ hai đi thêm 3 năm nữa trên đúng một chỗ đứng.
Tôi không viết câu này để dọa bạn. Tôi viết vì tôi đã có những quãng mình là người thứ hai mà không hề biết. Tôi tưởng mình đang xây, thật ra tôi chỉ đang bận.
Vậy Rễ Là Cái Gì — Nói Cho Cụ Thể
Nếu chỉ dừng ở "hãy tin là rễ đang lớn" thì bài này vô dụng. Nên tôi muốn định nghĩa lại chữ "rễ" theo cách đếm được.
Rễ là thứ bạn làm ra hôm nay mà ngày mai nó vẫn còn đó, kể cả khi bạn nghỉ.
Câu đó nghe đơn giản nhưng nó sắc hơn ta tưởng, vì nó loại ra rất nhiều thứ mình vẫn tưởng là thành quả.
Hôm nay bạn chạy xe 8 tiếng giao hàng và kiếm được tiền công. Đó là tiền, không phải rễ — vì ngày mai bạn không chạy thì nó bằng 0. Hôm nay bạn ngồi soạn ra một quy trình giao hàng gọn hơn, dạy được cho người khác làm, thì đó là rễ — vì nó còn đó cả khi bạn ốm.
Hôm nay bạn nói chuyện với 5 người khách rồi về. Đó là một ngày làm việc. Hôm nay bạn nói chuyện với 5 người và ghi lại tên họ, chuyện họ kể, thứ họ lo — thì bạn vừa trồng xong 5 cái rễ.
Cùng một ngày, cùng một lượng mồ hôi. Khác nhau ở chỗ có giữ lại được gì không.
Việc tan theo ngày
- Làm xong rồi thôi, không ghi lại gì
- Nói chuyện với khách rồi quên tên
- Học một khóa, gật gù, không áp dụng câu nào
- Đăng bài xong không biết ai đọc
- Sửa một lỗi, lần sau vẫn sai chỗ đó
Việc đọng lại thành rễ
- Làm xong, ghi lại cách làm để lần sau nhanh hơn
- Giữ được tên, chuyện và nỗi lo của từng người
- Học xong, thử ngay 1 thứ, biết nó hợp hay không hợp với mình
- Đăng bài và biết được ai đã đọc, ai nhắn lại
- Sửa một lỗi, ghi thành luật để không sai lại
Tôi thích cách bức tranh kia vẽ, vì họa sĩ không vẽ rễ thành một khối mờ. Họ vẽ rõ từng nhánh, và trên nhánh có củ. Rễ không phải một cảm giác mơ hồ. Rễ là những thứ rời rạc, đếm được, nằm dưới đất.
Cái Thước Cho Người Chưa Có Khách Nào
Bây giờ tới phần tôi muốn bạn mang về.
Nếu bạn đang ở khúc chưa bán được gì, chưa ai trả tiền, chưa có kênh, chưa có ai biết tới mình — thì mọi thước đo thông thường đều bằng 0. Doanh thu 0. Khách 0. Người theo dõi thì lèo tèo. Nhìn vào đó chỉ tổ nản, mà nản thì lại càng khó ngồi xuống làm.
Nên bạn cần một cái thước khác. Không phải thước đo quả — quả chưa tới. Thước đo rễ.
Tôi gói nó vào 4 câu hỏi, và bạn chỉ cần trả lời chúng vào cuối mỗi tuần, mất chừng 15 phút.
4 Câu Hỏi Cuối Tuần — Thước Đo Rễ
Trả lời bằng chữ viết ra giấy hoặc gõ vào điện thoại. Nghĩ trong đầu thì không tính, vì trong đầu ta luôn tự chấm điểm rộng tay.
Tuần này tôi làm ra thứ gì mà tuần trước chưa có?
Một bài viết, một cái bảng giá, một khuôn tin nhắn, một công thức đã sửa, một trang giới thiệu, một danh sách. Thứ cầm lên được, chỉ được. Nếu câu trả lời là "tuần này em bận lắm" thì đó chưa phải câu trả lời — bận không phải một thứ làm ra được.
Tuần này có thêm ai biết tôi làm cái này không, và tôi có giữ được họ ở đâu chưa?
"Giữ được ở đâu" mới là phần quan trọng. Một người khen bạn trong quán cà phê rồi hai bên chào nhau ra về thì không đọng lại gì. Cũng người đó, nếu bạn xin được số hoặc họ nhắn tin cho bạn, thì bạn vừa có một cái rễ. Đừng ngại con số nhỏ — tuần này thêm 1 người vẫn là thêm 1.
Tuần này tôi biết thêm điều gì về người tôi định phục vụ, mà tuần trước tôi chưa biết?
Đây là loại rễ ăn sâu nhất và ít ai đếm nhất. Một câu khách nói làm bạn hơi giật mình, một chỗ họ ngập ngừng, một lý do họ từ chối. Ghi nguyên văn, đừng diễn giải. Sau 3 tháng đọc lại chồng ghi chú đó, bạn sẽ thấy nó đáng giá hơn mọi khóa học bạn từng mua.
Có việc gì tuần này tôi làm nhanh hơn tuần trước, vì lần trước tôi đã ghi lại cách làm?
Câu này đo xem rễ có nối vào nhau chưa. Nếu tuần nào bạn cũng bắt đầu lại từ con số 0, mở một trang trắng và ngồi nghĩ như chưa từng làm bao giờ, thì bạn đang trồng lại hạt mỗi tuần chứ không phải nuôi rễ.
Bạn để ý một chuyện: không câu nào trong 4 câu trên hỏi về tiền. Không phải vì tiền không quan trọng — nó quan trọng nhất. Mà vì ở khúc này tiền chưa phải thứ đo được sự tiến bộ. Đo bằng thứ chưa có thì chỉ thu về con số 0 và một buổi tối buồn.
Ba Thứ Trông Rất Giống Rễ Mà Không Phải
Phần này tôi viết hơi thẳng, mong bạn đọc với tinh thần là tôi đang kể mấy cái hố chính tôi đã ngã xuống.
Thứ nhất: học thêm. Học là tốt, tôi không bao giờ nói ngược lại điều đó. Nhưng kiến thức nằm trong đầu chưa phải rễ — nó là hạt còn trong túi. Nó chỉ thành rễ vào lúc bạn đem ra thử một lần và biết được nó hợp hay không hợp với hoàn cảnh của mình. Một khóa học đã thử 1 chương ăn đứt 5 khóa học đã xem hết mà chưa động tay.
Thứ hai: chuẩn bị. Sửa lại cái tên thương hiệu lần thứ 4. Chọn màu. Làm lại bộ nhận diện. Nghiên cứu thêm cho chắc. Những việc này có một đặc điểm rất ngọt: chúng cho ta cảm giác đang làm việc mà không phải đối mặt với ai. Còn thứ đẻ ra rễ thì gần như luôn kèm một chút sợ — vì nó bắt bạn cho người khác nhìn thấy.
Thứ ba: bận. Cái bẫy khó nhìn nhất. Một ngày kín lịch cho ta cảm giác đạo đức rất rõ ràng, kiểu tôi đã cố hết sức rồi. Nhưng kín lịch và có rễ là hai chuyện khác nhau. Người thứ hai trong quán ăn ở trên bận hơn người thứ nhất, vì chị kia còn dành ra được 15 phút mỗi tối để ghi chép.
Nếu bạn thấy mình đang ở trong một trong 3 cái hố này thì cũng đừng nặng nề. Ai cũng rơi vào, kể cả những người đã đi khá xa. Chuyện đáng nói không phải là rơi xuống, mà là ở dưới đó bao lâu mới nhận ra.
Nếu Đếm Ra Số 0 Thì Sao
Có thể bạn sẽ trả lời 4 câu kia và thấy tuần vừa rồi mình chẳng có gì. Tôi muốn nói trước về khoảnh khắc đó, vì nó sẽ tới, và nó dễ bị hiểu sai.
Một tuần trắng không có nghĩa là bạn không có rễ. Nó chỉ có nghĩa là tuần đó bạn không trồng thêm cái nào. Rễ cũ vẫn còn nguyên dưới đất.
Và có những tuần trắng hoàn toàn chính đáng: nhà có người ốm, con thi, mình kiệt sức, hoặc đơn giản là mình cần nghỉ. Cây trong vườn cũng có mùa đứng yên, không ai gọi đó là cây chết.
Điều duy nhất tôi mong bạn để ý là chuỗi. Một tuần trắng thì bình thường. 3 tháng trắng liên tiếp thì không phải chuyện của sự lười — thường là dấu hiệu hướng đi đang sai, hoặc việc bạn chọn quá lớn so với sức hiện tại, hoặc bạn đang làm một thứ mà chính bạn cũng không tin.
Cái hay của việc ghi lại là nó nói cho bạn biết chuyện đó sớm. Còn nếu chỉ tin bằng cảm giác, bạn sẽ phát hiện ra sau vài năm, và vài năm là cái giá rất đắt cho một thông tin lẽ ra biết được sau 3 tháng.
Vì Sao Bộ Rễ Lại Được Vẽ Ở Dưới Đất
Có một chi tiết trong bức tranh mà mãi tới sáng nay tôi mới nghĩ tới.
Người vẽ để bộ rễ nằm dưới mặt đất — nghĩa là trong đời thật, không ai nhìn thấy nó cả. Kể cả chính người đang ngồi cạnh cái mầm. Chỉ có chúng ta, những người đứng ngoài xem tranh, mới được thấy phần dưới.
Điều đó nói lên 2 chuyện.
Chuyện thứ nhất, hơi buồn: đừng chờ ai công nhận phần rễ của bạn. Người ta chỉ nhìn thấy mặt đất. Họ sẽ hỏi "dạo này làm ăn thế nào rồi", và câu trả lời thật lòng nhất của bạn — "em đang xây" — nghe sẽ giống một lời chống chế. Bạn phải làm quen với việc đó, và đừng để nó làm bạn giận người thân. Họ không ác. Họ chỉ đang nhìn đúng thứ duy nhất mà mắt nhìn thấy được.
Chuyện thứ hai, và đây mới là chuyện tôi muốn bạn giữ lại: nếu chính bạn cũng không ghi ra, thì bộ rễ đó không tồn tại với ai cả — kể cả với bạn. Cái sổ ghi chép của bạn chính là con dao xẻ đất trong bức tranh. Nó không làm rễ mọc nhanh hơn. Nó chỉ cho bạn được nhìn thấy thứ mình có.
Và người nhìn thấy rễ của mình thì đi được xa hơn hẳn người chỉ tin rằng rễ đang ở đâu đó dưới kia. Không phải vì họ giỏi hơn. Vì họ ít bỏ cuộc hơn vào những buổi tối tự nghi ngờ.
Tôi Của 11 Năm Sau Nói Gì Với Tôi Của Hôm Đó
Sáng nay tôi có nghĩ, nếu được nhắn một câu cho người đã đăng tấm ảnh kia vào Chủ Nhật năm 2015, tôi sẽ nhắn gì.
Không phải câu "rồi mày sẽ thành công". Tôi không thích những câu như thế, và nói thật, chúng cũng chẳng giúp gì.
Tôi sẽ nhắn: "Tin thì tin đi, nhưng nhớ ghi lại. Không phải để khoe với ai. Để tháng sau mày còn có cái mà đọc lại vào lúc mày không tin nữa."
Vì sự thật là niềm tin không phải một cục pin sạc đầy một lần rồi dùng cả đời. Nó rò rỉ. Nó cạn dần vào những buổi tối chẳng có gì xảy ra. Và thứ nạp lại được cho nó không phải một câu trích dẫn hay — mà là bằng chứng cụ thể rằng tháng này mình khác tháng trước.
Đó là lý do tôi đổi cách tin. Không phải vì tôi hết mơ mộng. Vì tôi phát hiện ra rằng đếm được rễ chính là cách giữ cho niềm tin khỏi cạn.
Bức tranh 11 năm trước vẫn đúng. Tôi chỉ xin thêm vào nó một câu: quan trọng là đừng đánh mất niềm tin — và cách chắc chắn nhất để không đánh mất, là đếm.
Việc Của Hôm Nay
3 việc làm ngay hôm nay — trước khi đóng bài này
Trong 15 phút
Trả lời 4 câu hỏi ở trên cho tuần vừa rồi. Viết ra, đừng nghĩ trong đầu. Xấu đẹp không quan trọng, đây là tờ đầu tiên trong 12 tờ của 3 tháng tới.
Trong 2 phút
Đặt một lời nhắc lặp lại vào tối Chủ Nhật hằng tuần, tên là "đếm rễ". Không có lời nhắc thì tuần sau bạn sẽ quên, và tôi nói điều này từ kinh nghiệm.
Nếu tuần rồi trắng
Chọn đúng 1 việc nhỏ có thể làm xong trong hôm nay và để lại dấu vết: nhắn hỏi 1 người khách cũ, viết 1 đoạn giới thiệu việc mình làm, ghi lại 1 câu ai đó từng nói với bạn.
Không cần tuần nào cũng có nhiều. Cần là tuần nào cũng biết mình có gì.
Tóm Lại
Nếu bạn đang ở khúc làm mãi mà chưa thấy gì, mấy điều này đáng nhớ:
- ✅ Niềm tin bằng cảm giác có một chỗ hổng: nó cho người đang xây rễ và người đang giậm chân đúng một cảm giác giống nhau.
- ✅ Rễ là thứ bạn làm ra hôm nay mà ngày mai vẫn còn đó, kể cả khi bạn nghỉ. Cùng một ngày mồ hôi, khác nhau ở chỗ có giữ lại được gì không.
- ✅ Ở khúc chưa có khách, đừng đo bằng doanh thu — đo bằng 4 câu hỏi cuối tuần: làm ra được gì mới · thêm ai và giữ họ ở đâu · biết thêm gì về người mình phục vụ · việc gì đã nhanh hơn nhờ lần trước ghi lại.
- ✅ Ba thứ trông giống rễ mà không phải: học thêm mà chưa thử, chuẩn bị mãi, và bận.
- ✅ Một tuần trắng là bình thường. 3 tháng trắng liên tiếp là tín hiệu cần xem lại hướng đi, không phải cần cố thêm.
- ✅ Rễ nằm dưới đất nên không ai thấy — kể cả bạn. Cuốn sổ ghi chép chính là thứ xẻ đất ra cho bạn nhìn.
Và nếu phải gói cả bài vào một câu ngắn nhất:
Chưa thấy quả thì đừng đo quả — hãy đếm rễ, vì thứ giữ cho niềm tin khỏi cạn không phải một câu động viên, mà là bằng chứng cụ thể rằng tháng này bạn đã khác tháng trước.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.