Bạn thân mến,
Hôm qua tôi nói về chuyện mục tiêu tối hậu là giành chiến thắng, và rằng mọi thứ khác chỉ là phương tiện. Nhiều người đọc xong sẽ gật đầu, thấy đúng, rồi sáng mai lại mở máy lên và làm y hệt hôm qua.
Tôi không trách. Vì biết một điều đúng và nhận ra mình đang vi phạm chính điều đó là 2 chuyện cách nhau rất xa.
Nên hôm nay tôi muốn làm một việc cụ thể hơn: chỉ cho bạn thấy phương tiện nó cải trang thành mục tiêu bằng cách nào, và làm sao bắt được nó ngay trong tuần này.
Vì Sao Phương Tiện Dễ Nghiện Hơn Mục Tiêu
Đây là câu hỏi tôi ngồi rất lâu mới trả lời được cho chính mình.
Không ai cố tình nhầm cả. Không có người chủ nào thức dậy và quyết định hôm nay tôi sẽ dồn sức vào thứ không dẫn tới đâu. Vậy vì sao chuyện đó vẫn xảy ra với gần như tất cả mọi người, kể cả những người rất giỏi?
Vì phương tiện trả lời bạn ngay, còn mục tiêu thì im lặng rất lâu.
Bạn đăng một bài, trong vòng một giờ đã có người thích, có người bình luận. Bạn chạy quảng cáo, chiều tối đã thấy số lượt hiển thị nhảy lên. Bạn dựng xong một trang, nhìn vào là thấy đẹp, thấy nó tồn tại. Bạn tuyển thêm một người, phòng làm việc đông hơn, cảm giác doanh nghiệp lớn lên thật.
Còn mục tiêu thì sao? Một khách hàng trả tiền lần thứ hai — có khi 3 tháng sau mới xảy ra. Một hệ thống chạy được khi bạn vắng mặt — có khi một năm sau mới kiểm chứng được. Dòng tiền đủ khỏe — thứ này không có thông báo, không có tiếng chuông, không ai vỗ tay.
Bộ não người vốn chạy theo phản hồi nhanh. Cái nào cho tín hiệu sớm hơn thì cái đó thắng, kể cả khi lý trí biết rõ cái kia mới quan trọng. Đó là lý do chuyện này không chữa được bằng cách hiểu thêm. Nó chỉ chữa được bằng cách dựng ra một phép đo khác.
4 Cái Bẫy Tôi Gặp Nhiều Nhất
Tôi kể 4 cái này vì tôi đã rơi vào ít nhất 3 trong số đó, và cái thứ tư thì tôi thấy quanh mình mỗi tuần.
4 Cái Bẫy Phương Tiện
Điểm chung của cả 4: việc bạn làm đều là việc tốt, đều đáng làm, chỉ là nó đang đứng nhầm chỗ trong thứ tự ưu tiên.
Bẫy đăng đều
Đăng bài mỗi ngày, không bỏ buổi nào, tự hào về sự đều đặn ấy. Nhưng chưa từng có ai đọc xong rồi hỏi mua, và bạn cũng chưa từng đặt một lối để họ hỏi. Đăng đều là kỷ luật thật — nó chỉ chưa nối vào đâu cả.
Bẫy công cụ
Mỗi lần thấy tắc là đi tìm một phần mềm mới, một nền tảng mới, một cách sắp xếp mới. Cảm giác lúc dựng công cụ rất giống cảm giác đang tiến lên. Phép thử ở đây tàn nhẫn nhưng chính xác: tháng qua bạn dựng bao nhiêu thứ, và bán được bao nhiêu lần?
Bẫy đông người
Tuyển thêm khi việc chưa rõ, vì đội đông làm mình thấy doanh nghiệp có hình hài. Nhưng người mới không tạo ra khách — họ tạo ra thêm việc quản lý. Đội ngũ là phương tiện mạnh nhất trong tất cả, và cũng là phương tiện tốn tiền nhất khi đặt sai lúc.
Bẫy học thêm một khóa nữa
Đây là cái bẫy tôi thấy đau nhất, vì nó đội lốt cầu tiến. Học xong khóa này thấy chưa đủ, đăng ký khóa tiếp. Trong khi thứ còn thiếu không phải kiến thức — là chưa từng đem thứ đã học ra làm với một người thật.
Tôi muốn nói riêng về cái bẫy thứ tư, vì nó dính tới rất nhiều người tử tế.
Người rơi vào bẫy học thường là người sợ làm sai. Học thêm là cách trì hoãn được xã hội khen ngợi. Không ai chê một người đang đi học cả. Nhưng có một sự thật mà tôi phải nói: kiến thức chỉ trở thành năng lực sau khi đi qua một lần va chạm với người thật. Trước lúc đó, nó vẫn nằm ở dạng thông tin, và thông tin thì không trả tiền cho ai.
Phép Thử 3 Lần "Rồi Sao Nữa"
Đây là công cụ tôi dùng nhiều nhất, và nó đơn giản tới mức bạn dùng được ngay khi đọc xong câu này.
Lấy một việc bạn đang làm. Hỏi: rồi sao nữa? Trả lời xong, hỏi lại đúng câu ấy. 3 lần.
Tôi làm mẫu bằng chính một việc của tôi.
Tôi viết một bài blog. Rồi sao nữa? Có người đọc. Rồi sao nữa? Một số người trong đó thấy đúng với hoàn cảnh của họ, và để lại email để nhận thêm. Rồi sao nữa? Khi tôi mở một chương trình, họ là những người đầu tiên biết, và một phần trong đó tham gia.
Chuỗi này đi tới đích. Bài viết là phương tiện, và nó nối được vào mục tiêu.
Bây giờ thử một chuỗi khác. Tôi thiết kế lại bộ nhận diện. Rồi sao nữa? Trang của tôi nhìn chuyên nghiệp hơn. Rồi sao nữa? Người ta tin tưởng hơn. Rồi sao nữa? …thì họ sẽ mua nhiều hơn.
Bạn có thấy chỗ gãy không? Bước cuối phải chèn chữ "thì sẽ" vào. Chuỗi này không đi tới đích bằng sự kiện — nó đi tới đích bằng một giả định. Không có nghĩa thiết kế lại là sai. Nó chỉ có nghĩa: việc này chưa được chứng minh, nên đừng xếp nó lên trước những việc đã chứng minh rồi.
Phép thử này bắt được rất nhiều thứ. Nó cũng bắt được cả những việc tôi thích làm mà không dám thừa nhận là mình đang trốn vào đó.
Dấu Hiệu Một Phương Tiện Đã Tự Phong Mình Thành Mục Tiêu
Có mấy dấu hiệu khá rõ, tôi kể ra đây để bạn tự soi.
Dấu hiệu đầu tiên là bạn đo nó bằng chính nó. Đăng bài đo bằng số bài đã đăng. Chạy quảng cáo đo bằng số hiển thị. Học đo bằng số khóa. Khi một việc chỉ còn tự chứng minh bằng khối lượng của chính mình, nó đã rời khỏi chuỗi rồi.
Dấu hiệu thứ hai là bạn thấy tiếc khi phải bỏ, dù không nói được nó mang lại gì. Cảm giác tiếc ấy thường không đến từ giá trị — nó đến từ công sức đã bỏ vào. Đó là 2 thứ hoàn toàn khác nhau, và lẫn lộn chúng là cách người ta nuôi một thứ vô ích suốt nhiều năm.
Dấu hiệu thứ ba là bạn nói về nó nhiều hơn nói về khách hàng. Thử nhớ lại cuộc trò chuyện gần nhất về công việc của bạn. Bạn kể về thứ mình đang dựng, hay kể về một người bạn vừa giúp được? Câu trả lời thường lộ ra thứ đang chiếm chỗ trung tâm trong đầu bạn.
Cách chữa dấu hiệu thứ nhất rẻ hơn nhiều người tưởng, và tôi nghĩ nên nói ra vì nó dùng được ngay: giữ nguyên việc, chỉ đổi thước. Vẫn đăng đều như cũ, nhưng thôi đếm số bài — đếm số người nhắn hỏi. Vẫn chạy quảng cáo, nhưng thôi nhìn lượt hiển thị — nhìn có bao nhiêu người để lại liên lạc. Vẫn học, nhưng thôi đếm khóa — đếm số lần đem thứ đã học ra dùng với một người thật.
Đổi thước nghe như một thay đổi nhỏ, gần như hình thức. Nhưng theo tôi quan sát thì nó là thay đổi có hiệu lực nhanh nhất, vì con người chúng ta có xu hướng đi về phía cái mình đang đếm. Đổi cái đang đếm thì sau vài tuần, hành vi tự đi theo — không cần ép mình bằng ý chí, và cũng không cần thêm giờ nào.
Mặt Trái: Có Giai Đoạn Phương Tiện Chính Là Việc Đúng
Tôi phải viết mục này, vì bài hôm nay có thể làm một số người bỏ dở đúng thứ họ nên làm.
Có những giai đoạn mà xây phương tiện chính là việc đúng nhất, và không nên đòi nó ra kết quả ngay. Người mới vào nghề cần một quãng học thật sự. Người sắp mở rộng cần dựng hệ thống trước khi có tải. Người vừa bị một nền tảng khóa tài khoản cần dựng lại nền của riêng mình, và quãng đó có thể kéo dài nhiều tháng mà chưa bán được gì.
Vậy phân biệt thế nào với 4 cái bẫy ở trên? Tôi dùng 2 câu.
Tôi có hẹn ngày cho việc này không? Xây phương tiện đúng lúc thì luôn có một mốc: dựng xong cái này, tới ngày kia tôi sẽ đem ra dùng. Còn rơi vào bẫy thì không có mốc nào — nó cứ tiếp diễn.
Tôi đang xây nó để dùng, hay để khỏi phải bước ra? Câu này khó trả lời thật, nhưng nếu bạn im lặng vài giây trước khi trả lời thì thường bạn đã biết đáp án.
Và tôi muốn nói thêm một điều cho công bằng với chính những cái bẫy: không có việc nào trong 4 cái bẫy kia là việc xấu. Đăng đều là tốt. Công cụ tốt giúp thật. Đội ngũ giỏi là thứ quý nhất. Học là chuyện cả đời. Bài này không xúi bạn bỏ chúng — nó chỉ xin bạn xếp lại thứ tự, và mỗi thứ phải nối được vào một chuỗi đi tới đích.
3 Câu Chúng Ta Hay Dùng Để Tự Bào Chữa
Khi ai đó chỉ ra rằng một việc chưa nối vào đâu, phản xạ đầu tiên của chúng ta thường là bảo vệ nó. Tôi cũng vậy. Tôi nhận ra mình có sẵn 3 câu, và 3 câu ấy nghe rất hợp lý — đó mới là chỗ nguy.
Câu thứ nhất: "Cái này để xây thương hiệu, không đo được ngay đâu."
Câu này đúng một nửa. Thương hiệu thật sự cần thời gian, và có những thứ không đo được trong tháng này. Nhưng "không đo được ngay" khác hoàn toàn với "không đo được bao giờ". Thương hiệu để lại dấu vết: người nhắc tên bạn khi bạn không có mặt, người tìm đúng tên bạn thay vì tìm chung chung, người tới với bạn mà không hỏi giá đầu tiên. Nếu sau một năm không có dấu vết nào trong 3 dấu vết ấy dày lên, thì thứ bạn đang xây có lẽ chưa phải thương hiệu.
Câu thứ hai: "Ai làm nghề này cũng phải có cái đó."
Đây là câu tôi sợ nhất, vì nó bỏ qua bước suy nghĩ hoàn toàn. Nó thay câu hỏi "việc này dẫn tới đâu" bằng câu hỏi "người khác có làm không". Rất nhiều chi phí trong doanh nghiệp nhỏ ra đời từ đúng câu này: một gian hàng phải có vì ai cũng có, một kênh phải mở vì ai cũng mở, một chứng chỉ phải lấy vì ai cũng lấy. Không ai trong số đó sai. Chỉ là chúng chưa từng được hỏi.
Câu thứ ba: "Tôi đã bỏ vào đây nhiều rồi, giờ dừng thì phí."
Câu này là câu đắt nhất, và nó là một cái bẫy rất cũ của con người. Công sức đã bỏ ra thì đã đi rồi, dừng hay tiếp cũng không lấy lại được. Thứ duy nhất còn quyết định được là từ hôm nay trở đi, mỗi đồng và mỗi giờ nên đi về đâu. Nghe thì lạnh lùng, nhưng chính cái lạnh lùng đó cứu được rất nhiều người khỏi việc nuôi một thứ vô ích thêm 2 năm nữa.
Cả 3 câu có chung một điểm: chúng không sai về mặt logic. Chúng chỉ được dùng sai lúc — dùng để kết thúc một cuộc suy nghĩ, thay vì để bắt đầu nó.
Thử Chạy Một Trường Hợp Cho Rõ
Lý thuyết tới đây đủ rồi. Tôi thử chạy một trường hợp cụ thể, kiểu trường hợp tôi gặp rất thường.
Một người làm nghề chụp ảnh. Tay nghề tốt, khách khen nhiều. Mỗi tháng có vài buổi chụp, đủ sống nhưng không dư. Người này đang dồn phần lớn thời gian rảnh vào 2 việc: một là chỉnh sửa lại kho ảnh cũ cho đẹp hơn để đăng dần, 2 là học thêm một khóa về kỹ thuật ánh sáng nâng cao.
Chạy phép thử 3 lần cho việc thứ nhất. Tôi chỉnh lại ảnh cũ và đăng. Rồi sao nữa? Trang của tôi có nhiều ảnh đẹp hơn. Rồi sao nữa? Người ghé xem sẽ thấy tôi chụp tốt. Rồi sao nữa? …thì họ sẽ liên hệ đặt lịch.
Lại là chữ "thì sẽ" ở bước cuối. Mà chỗ gãy nằm ngay đó: người ghé xem lấy gì để liên hệ? Nếu trên trang không có một lối rõ ràng, không có bảng giá, không có cách hỏi lịch, thì chuỗi này đứt ở đúng bước cuối cùng — và mọi công sức chỉnh ảnh phía trước đều đổ vào chỗ đứt ấy.
Chạy tiếp cho việc thứ hai. Tôi học khóa ánh sáng nâng cao. Rồi sao nữa? Tôi chụp đẹp hơn. Rồi sao nữa? Khách hài lòng hơn. Rồi sao nữa? …thì họ sẽ giới thiệu thêm khách.
Cũng đứt ở một chỗ tương tự. Khách hiện tại đã khen nhiều rồi — nghĩa là chất lượng không phải chỗ nghẽn. Chỗ nghẽn nằm ở việc chưa từng có ai được mời giới thiệu, và chưa có cách nào để một lời giới thiệu đi tới người mới.
Bây giờ so sánh với một việc khác mà người này chưa làm: nhắn cho 20 khách cũ, hỏi thăm và nói rằng tháng sau tôi còn 3 buổi trống. Rồi sao nữa? Một số người trả lời. Rồi sao nữa? Một vài người đặt lịch, hoặc chuyển lời cho người quen đang cần. Rồi sao nữa? Tôi có thêm buổi chụp trong tháng này.
Chuỗi này không cần chữ "thì sẽ" ở đâu cả. Nó ngắn hơn, kém hấp dẫn hơn, và làm xong chẳng có gì để khoe. Nhưng nó đi thẳng tới đích.
Tôi kể trường hợp này không phải để nói chỉnh ảnh và học thêm là sai. Cả 2 đều là việc tốt, và trong một năm nào đó chúng sẽ rất đáng. Ý tôi chỉ là: khi cả 3 việc cùng nằm trên bàn và bạn chỉ có bấy nhiêu giờ, thứ tự phải do cái chuỗi quyết định, không do cái nào làm bạn thấy dễ chịu hơn.
Việc Của Hôm Nay
3 việc, không việc nào mất quá nửa tiếng.
3 việc để bắt phương tiện đang cải trang
Trong 15 phút
Lấy 3 việc chiếm nhiều giờ nhất tuần qua. Chạy phép thử 3 lần rồi sao nữa cho từng việc. Chuỗi nào phải chèn chữ thì sẽ ở bước cuối, đánh dấu lại.
Trong 10 phút
Nhìn lại cách bạn đang đo từng việc đó. Việc nào đang đo bằng chính nó, đổi sang một thước nằm ở phía khách hàng. Chỉ đổi thước thôi, chưa cần đổi việc.
Trước cuối tuần
Chọn đúng 1 việc bạn đã đánh dấu, đặt cho nó một hẹn ngày cụ thể để đem ra dùng. Việc nào bạn không dám đặt hẹn ngày là việc cần nói chuyện thẳng với chính mình.
Đừng cắt việc nào ngay trong hôm nay. Nhìn cho rõ đã — cắt vội thường cắt trúng thứ chỉ đang chậm chứ không sai.
Tóm Lại
Quay lại câu hỏi ở tiêu đề — bạn đang đánh bóng quân cờ hay đang chiếu hết?
Câu trả lời hiếm khi là một trong 2. Phần lớn chúng ta làm cả 2 cùng lúc, và vấn đề nằm ở tỷ lệ. Một tuần có mấy giờ đi vào chuỗi dẫn tới đích, và mấy giờ đi vào những việc chỉ tự chứng minh bằng khối lượng của chính chúng?
Nếu muốn đọc lại toàn cảnh, bài gốc của chuỗi này nằm ở Đạt Được Thắng Lợi Là Mục Tiêu Tối Hậu.
Mấy dòng tôi mong bạn mang về:
- ✅ Phương tiện dễ nghiện hơn mục tiêu vì nó trả lời bạn ngay, còn mục tiêu im lặng rất lâu. Chuyện này không chữa bằng hiểu thêm — chữa bằng đổi thước đo.
- ✅ 4 cái bẫy hay gặp: đăng đều mà không nối vào đâu, dựng công cụ thay vì bán, tuyển thêm khi việc chưa rõ, và học thêm một khóa nữa thay vì đem ra làm.
- ✅ Bẫy học thêm là bẫy đau nhất vì nó đội lốt cầu tiến. Kiến thức chỉ thành năng lực sau một lần va chạm với người thật.
- ✅ Phép thử 3 lần rồi sao nữa: chuỗi nào phải chèn chữ thì sẽ ở bước cuối là chuỗi chưa được chứng minh — đừng xếp nó lên trước việc đã chứng minh.
- ✅ 3 dấu hiệu một phương tiện đã tự phong mình thành mục tiêu: bạn đo nó bằng chính nó, bạn tiếc mà không nói được nó mang lại gì, và bạn nói về nó nhiều hơn nói về khách.
- ✅ Mặt trái: có giai đoạn xây phương tiện chính là việc đúng. Phân biệt bằng 2 câu — có hẹn ngày đem ra dùng không, và mình xây để dùng hay để khỏi phải bước ra.
Và nếu phải gói cả bài vào một câu ngắn nhất:
Đánh bóng quân cờ cũng là làm việc, cũng mệt như nhau. Khác biệt duy nhất là tới cuối ván, chỉ nước chiếu hết mới được tính.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.