Bạn thân mến,
Mấy bài vừa rồi tôi nói về cách thắng: đừng nhầm phương tiện với mục tiêu, và biết mình đang thắng ở tầng nào. Hôm nay tôi muốn lùi lại một bước, xa hơn cả câu hỏi làm sao để thắng.
Vì có một câu hỏi đứng trước nó, và nếu trả lời sai câu này thì mọi kỹ năng phía sau đều đổ vào chỗ trống:
Ván cờ tôi đang ngồi vào — có đáng chơi không?
Trong bài mở chuỗi ở Đạt Được Thắng Lợi Là Mục Tiêu Tối Hậu tôi có đặt ra 3 câu hỏi ngắn về chuyện này. Hôm nay tôi mở chúng ra.
Vì Sao Chúng Ta Hiếm Khi Hỏi Câu Này
Tôi nghĩ có 2 lý do, và cả 2 đều rất người.
Lý do thứ nhất: chúng ta thường không chọn ván cờ — chúng ta rơi vào nó. Ít ai ngồi xuống một buổi sáng và quyết định sẽ chơi ván này trong 10 năm tới. Người ta làm nghề vì người quen rủ, vì gia đình có sẵn, vì lúc cần tiền thì việc đó tới trước, vì học ngành đó nên làm tiếp cho khỏi phí. Đã rơi vào rồi thì câu hỏi "có đáng không" nghe như một sự phản bội với chính những năm mình đã bỏ ra.
Lý do thứ hai: hỏi câu này thì phải chịu trách nhiệm với câu trả lời. Chừng nào còn tin ván cờ này là ván duy nhất, mọi khó khăn đều là chuyện phải chịu. Nhưng nếu thừa nhận rằng có nhiều ván khác, thì việc ở lại trở thành một lựa chọn — và lựa chọn thì phải tự gánh.
Tôi để ý một điều: những người bị kiệt sức nặng nhất mà tôi từng nói chuyện hiếm khi kiệt vì làm quá nhiều. Họ kiệt vì làm rất nhiều trong một ván cờ mà chính họ cũng không tin. Đó là loại mệt mà nghỉ ngơi không chữa được.
3 Câu Hỏi Trước Khi Tìm Cách Thắng
3 câu này ngắn, nhưng tôi khuyên bạn viết câu trả lời ra giấy chứ đừng nghĩ trong đầu. Nghĩ trong đầu thì câu nào cũng thấy mình trả lời được.
Ta đang chơi cuộc chơi nào?
Câu này nghe hiển nhiên tới mức dễ bị bỏ qua. Nhưng thử trả lời cụ thể xem: bạn đang cạnh tranh với ai, giành cái gì, và người trả tiền cho bạn thật sự đang mua thứ gì? Rất nhiều người trả lời nhầm ngay ở đây. Một người mở quán cà phê tưởng mình đang chơi ván cà phê ngon, trong khi ván thật sự có thể là ván mặt bằng và ván chỗ ngồi. Một người dạy học tưởng mình chơi ván kiến thức, trong khi khách trả tiền cho ván kết quả và ván sự yên tâm.
Luật thắng của cuộc chơi ấy là gì?
Mỗi cuộc chơi có luật riêng, và luật ấy hiếm khi được ai viết ra. Có ván thắng bằng chi phí thấp nhất. Có ván thắng bằng niềm tin dày nhất. Có ván thắng bằng tốc độ. Có ván thắng bằng việc bạn là người duy nhất làm được. Chơi một ván bằng luật của ván khác là cách người giỏi vẫn thua đều — họ đánh rất hay, chỉ là đánh sai luật.
Chiến thắng này có đưa ta tới tương lai mình thực sự mong muốn không?
Đây là câu buốt nhất. Nó bắt bạn hình dung cảnh mình đã thắng — thắng hoàn toàn, thắng đúng như mong ước — rồi hỏi xem cảnh đó có phải cảnh mình muốn sống trong đó không. Tôi biết vài người trả lời câu này xong thì lặng đi, vì họ nhận ra đích đến của ván cờ họ đang chơi là một phiên bản đời sống mà họ không hề muốn.
4 Loại Ván Cờ Tôi Cho Là Không Đáng Ngồi Vào
4 Loại Ván Nên Đứng Dậy
Điểm chung: bạn vẫn có thể thắng chúng. Vấn đề nằm ở chỗ thắng rồi cũng không đưa bạn tới đâu.
Ván mà phần thưởng nhỏ hơn cái giá phải trả
Giành được một hợp đồng sau 6 tháng đeo bám, để rồi lãi không bù nổi số giờ đã bỏ. Đây là loại dễ nhận ra nhất trên giấy và khó rời bỏ nhất trong lòng, vì càng đeo lâu càng thấy tiếc.
Ván mà luật do người khác đặt và đổi được bất cứ lúc nào
Bạn chơi rất giỏi, thắng đều, cho tới ngày người ra luật đổi luật. Không phải mọi ván kiểu này đều nên bỏ — nhưng đừng bao giờ để nó là ván duy nhất của mình.
Ván bạn chơi chỉ để chứng minh với một người
Chứng minh với người từng xem thường mình, với người thân từng không tin, với chính bản thân mình 10 năm trước. Loại ván này đốt năng lượng khủng khiếp, và tệ nhất là thắng rồi cũng không thấy nhẹ đi.
Ván mà thắng rồi bạn phải sống một cuộc đời mình không muốn
Loại này khó thấy nhất vì mọi chỉ số đều đẹp. Chỉ tới lúc đứng ở đích rồi mới biết mình đã leo nhầm thang — và lúc đó thì đã mất đúng những năm không mua lại được.
Tôi muốn nói riêng về loại thứ ba, vì nó phổ biến hơn người ta tưởng.
Rất nhiều người khởi nghiệp mang theo một câu nói cũ trong đầu. Một lời chê. Một ánh mắt. Một câu của người thân kiểu "làm gì có cửa". Câu ấy trở thành nhiên liệu, và nhiên liệu này cháy rất mạnh trong vài năm đầu.
Vấn đề là nhiên liệu ấy quyết định luôn cả hướng đi. Khi động cơ của bạn là chứng minh, bạn sẽ chọn những ván cờ người kia nhìn thấy, chứ không phải ván cờ hợp với mình. Bạn sẽ đo thành công bằng thước của họ. Và tới lúc thắng thật, cảm giác nhẹ nhõm thường không tới — vì thứ bạn muốn không phải là chiến thắng, thứ bạn muốn là được công nhận, mà cái đó thì không nằm trong tay bạn.
Không Phải Cuộc Tranh Luận Nào Cũng Đáng Thắng
Có một dạng ván cờ nhỏ mà chúng ta bước vào gần như mỗi tuần, và hầu như không ai coi nó là ván cờ: các cuộc tranh luận.
Một bình luận sai về ngành của bạn. Một người quen nói một câu xem thường nghề bạn làm. Một lời bàn trong nhóm chat mà bạn biết chắc là không đúng. Phản xạ tự nhiên là muốn nói lại cho rõ.
Và bạn thắng được. Bạn có đủ lý lẽ, đủ dữ kiện, đủ kinh nghiệm để thắng. Nhưng hãy chạy 3 câu hỏi ở trên vào tình huống ấy: cuộc chơi này là gì, luật thắng là gì, và thắng rồi thì đi tới đâu?
Thường thì câu trả lời là: không tới đâu cả. Bạn đổi một giờ, một chút bình yên trong lòng, và đôi khi cả một mối quan hệ — để lấy về việc mình đúng, mà người kia vẫn không đổi ý.
Người có trí tuệ không chỉ biết cách thắng. Họ còn biết chọn đúng ván cờ để chơi. Và tôi nghĩ phần lớn thời gian, cái khôn nằm ở chỗ nhận ra ván nào không cần ngồi xuống — chứ không phải ở chỗ đánh giỏi hơn.
Rời Một Ván Cờ Mà Không Sụp Đổ
Giả sử bạn đã trả lời xong và nhận ra mình đang ngồi sai chỗ. Việc tiếp theo mới khó.
Điều tôi thấy hiệu quả không phải là đứng dậy một cái. Đó là cách nghe thì dứt khoát nhưng thực tế đẩy rất nhiều người vào cảnh trắng tay rồi phải quay lại đúng ván cũ trong tư thế yếu hơn.
Cách bền hơn có 3 nhịp.
Nhịp thứ nhất là thôi đầu tư thêm. Chưa rời, nhưng ngừng đổ thêm tiền, thêm giờ, thêm cam kết mới vào ván cờ ấy. Riêng nhịp này đã giải phóng một lượng năng lượng đáng kể, và nó không làm ai chú ý.
Nhịp thứ hai là dựng chỗ đứng mới bằng phần dư. Dùng đúng phần năng lượng vừa giải phóng để bắt đầu ván mới ở quy mô nhỏ nhất có thể. Không nghỉ việc, không tuyên bố gì. Chỉ cần có một kết quả thật đầu tiên ở ván mới.
Nhịp thứ ba là chuyển trọng tâm khi chỗ mới đã đỡ được mình. Tới lúc này việc rời đi không còn là một cú nhảy vào khoảng không, mà chỉ là bước sang một chân đã đứng vững.
3 nhịp này chậm. Nhưng chúng giữ được thứ quan trọng nhất: bạn vẫn còn ở trên bàn cờ trong suốt quá trình chuyển. Chuyện giữ mình trên bàn cờ tôi có nói kỹ ở bài về Đại Đạo Sinh Tồn trong chuỗi này.
Mặt Trái: Người Thấy Ván Nào Cũng Không Đáng
Đây là mặt trái mà tôi thấy nguy hiểm ngang với việc ngồi lì sai chỗ.
Có người đọc xong những dòng như trên rồi bắt đầu soi mọi thứ mình đang làm, và ván nào cũng tìm ra một lý do để rời. Ván này luật do người khác đặt. Ván kia phần thưởng chưa xứng. Ván nọ hình như mình chơi để chứng minh. Cứ thế họ đổi hết ván này sang ván khác, mỗi ván một năm, và sau 6 năm thì không có ván nào đi tới nước thứ 20.
Tôi phải nói thẳng: mọi ván cờ đều xấu xí ở quãng giữa. Giai đoạn đầu có hào hứng, giai đoạn cuối có kết quả, còn quãng giữa thì chỉ có công việc lặp lại và nghi ngờ. Cảm giác "ván này không đáng" xuất hiện đúng vào quãng ấy ở gần như mọi ván cờ tử tế.
Cách tôi phân biệt là hỏi thêm một câu: tôi đang muốn rời vì ván này sai, hay vì tôi đang ở đúng chỗ khó của một ván đúng?
Có một dấu hiệu khá đáng tin. Ván sai thì càng thắng càng thấy trống — bạn đạt được mục tiêu rồi mà không thấy gì đổi khác bên trong. Ván đúng ở quãng giữa thì mệt nhưng mỗi lần có kết quả nhỏ đều thấy đúng hướng. 2 cảm giác này khác nhau rõ, chỉ cần bạn chịu ngồi yên đủ lâu để nghe ra.
3 Người Cùng Ngồi Một Ván, Chơi 3 Ván Khác Nhau
Có một chuyện làm câu hỏi hôm nay khó hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó: 2 người cùng làm một nghề, cùng bán một thứ, mà thật ra đang chơi 2 ván cờ hoàn toàn khác.
Tôi lấy ví dụ 3 người cùng mở lớp dạy tiếng Anh trong một khu phố.
Người thứ nhất chơi ván dòng tiền. Mục tiêu của họ là mỗi tháng thu về một khoản ổn định, đủ nuôi gia đình và có dư. Luật thắng của ván này là lấp đầy lớp và giữ chi phí thấp. Với họ, một học viên giỏi hay dở không quan trọng bằng một học viên đóng học phí đều.
Người thứ hai chơi ván nghề. Điều họ muốn là dạy giỏi hơn mỗi năm, và được những người trong nghề công nhận. Luật thắng là chất lượng và uy tín chuyên môn. Họ sẵn sàng nhận ít học viên hơn để dạy sâu hơn, và họ đau khi phải hạ chuẩn.
Người thứ ba chơi ván xây cơ ngơi. Đích của họ không phải lớp học này, mà một hệ thống nhiều lớp, có người khác đứng dạy, chạy được khi họ không có mặt. Luật thắng là khả năng nhân bản: quy trình, giáo trình, cách đào tạo giáo viên.
3 người này nhìn từ ngoài giống hệt nhau. Cùng treo biển, cùng nhận học viên, cùng thu học phí. Nhưng nếu bạn đem lời khuyên của người này sang cho người kia thì gần như chắc chắn sai.
Bảo người chơi ván nghề rằng nên tuyển thêm giáo viên để mở rộng — họ sẽ khổ sở, vì thứ họ yêu chính là được tự tay dạy. Bảo người chơi ván cơ ngơi rằng nên tập trung dạy thật giỏi — họ sẽ kẹt mãi ở tầng 1. Bảo người chơi ván dòng tiền rằng nên đầu tư 2 năm để xây hệ thống — họ sẽ không hiểu vì sao phải làm khó cuộc đời mình như thế.
Chuyện này quan trọng vì phần lớn lời khuyên bạn nhận được đều đến từ người đang chơi một ván khác. Họ không sai. Họ chỉ đang nói luật của ván họ.
Và có một chỗ đau hơn: nhiều người khổ không phải vì chọn sai ván, mà vì đang chơi một ván bằng luật của ván khác. Họ muốn đời sống của người chơi ván nghề, nhưng lại đo mình bằng thước của người chơi ván cơ ngơi. Cuối năm nhìn lại thấy mình chưa mở được chi nhánh nào, rồi kết luận mình thất bại — trong khi theo luật của ván họ thật sự đang chơi, họ đã thắng.
Nên khi trả lời câu hỏi thứ hai ở trên — luật thắng của cuộc chơi ấy là gì — hãy chắc rằng bạn đang trả lời cho ván của mình, chứ không phải ván của người bạn ngưỡng mộ.
Câu Hỏi 10 Năm
Có một cách hỏi khác mà tôi thấy hiệu quả hơn cả 3 câu ở trên, dành cho những lúc bạn hoàn toàn không biết mình muốn gì.
Thay vì hỏi ván này có đáng chơi không, hãy hỏi: 10 năm nữa, tôi muốn một ngày bình thường của mình trông như thế nào?
Không hỏi về thu nhập, không hỏi về danh tiếng. Hỏi về một ngày. Sáng dậy lúc mấy giờ, làm việc gì trong buổi sáng, gặp ai, buổi chiều ở đâu, tối về với ai, cuối tuần có phải nghĩ về công việc không.
Câu hỏi này lạ ở chỗ nó bỏ qua toàn bộ phần thành tích và đi thẳng vào phần bạn sẽ thật sự sống. Và một khi hình dung được ngày đó rồi, câu hỏi "ván này có đáng không" tự có câu trả lời — vì bạn chỉ cần soi xem ván cờ đang chơi có dẫn tới cái ngày ấy hay không.
Tôi biết vài người trả lời xong rồi phát hiện ván cờ họ đang chơi dẫn tới một ngày mà họ đã cố tránh cả đời: bận từ sáng tới tối, ai cũng cần mình, không bỏ đi được một tuần. Họ đang leo rất nhanh về phía thứ họ không muốn.
Việc Của Hôm Nay
3 việc để soi lại ván cờ mình đang ngồi
Trong 20 phút
Viết ra giấy câu trả lời cho 3 câu hỏi: tôi đang chơi cuộc chơi nào, luật thắng của nó là gì, và thắng rồi thì đời tôi trông ra sao. Viết thật, không viết cho đẹp.
Trong 10 phút
Đối chiếu với 4 loại ván không đáng chơi. Nếu ván của bạn dính loại nào, ghi rõ dính ở điểm cụ thể nào — đừng dừng ở cảm giác chung chung.
Tuần này
Chọn 1 cuộc tranh luận bạn đang muốn thắng và cố ý không tham gia. Xem sau 7 ngày bạn mất gì. Phần lớn trường hợp câu trả lời là không mất gì cả.
Đừng ra quyết định lớn nào ngay sau khi làm 3 việc này. Để câu trả lời nằm đó một tuần rồi đọc lại — cảm xúc lúc vừa viết xong hay đẩy người ta đi quá xa.
Tóm Lại
Không phải đối thủ nào cũng cần đánh bại.
Không phải thị trường nào cũng cần tham gia.
Không phải cơ hội nào cũng cần nắm lấy.
Không phải cuộc tranh luận nào cũng đáng để giành phần thắng.
Mấy dòng tôi mong bạn mang về:
- ✅ Phần lớn chúng ta không chọn ván cờ — chúng ta rơi vào nó. Và hỏi "có đáng không" thì phải chịu trách nhiệm với câu trả lời, nên người ta né.
- ✅ 3 câu trước khi tìm cách thắng: đang chơi cuộc chơi nào, luật thắng là gì, và thắng rồi thì đời mình trông ra sao. Viết ra giấy, đừng nghĩ trong đầu.
- ✅ Trả lời nhầm câu thứ nhất là chuyện thường: người bán cà phê tưởng mình chơi ván cà phê ngon, khách lại đang mua chỗ ngồi.
- ✅ 4 loại ván nên đứng dậy: phần thưởng nhỏ hơn cái giá, luật do người khác đổi được, chơi để chứng minh với một người, và thắng rồi phải sống cuộc đời mình không muốn.
- ✅ Ván chơi để chứng minh đốt năng lượng khủng khiếp, vì thứ bạn muốn là được công nhận — mà cái đó không nằm trong tay bạn.
- ✅ Rời một ván bằng 3 nhịp: thôi đầu tư thêm, dựng chỗ mới bằng phần dư, rồi chuyển trọng tâm. Chậm hơn, nhưng bạn không rơi khỏi bàn cờ giữa chừng.
- ✅ Mặt trái: mọi ván cờ đều xấu xí ở quãng giữa. Phân biệt bằng dấu hiệu — ván sai thì càng thắng càng thấy trống, ván đúng thì mệt nhưng mỗi kết quả nhỏ đều thấy đúng hướng.
Và nếu phải gói cả bài vào một câu ngắn nhất:
Trước khi hỏi làm sao để thắng, hãy hỏi thắng rồi thì mình ở đâu. Câu thứ hai trả lời được thì câu thứ nhất mới đáng bỏ công.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.