Có bao giờ bạn đứng trước một người nhìn bạn từ trên xuống, và nghe họ nói — bằng lời, hoặc chỉ bằng ánh mắt: “Làm được thì làm đi, tôi xem.”
Có khi đó là một người họ hàng trong bữa cơm cuối năm, nghe bạn kể chuyện định nghỉ việc ra làm riêng.
Có khi là một người cùng nghề đi trước bạn vài năm.
Có khi là một khách hàng đang cầm tiền, còn bạn thì đang rất cần một đơn hàng.
Và cái khó chịu nhất không nằm ở câu nói. Nó nằm ở chỗ lúc ấy họ đang hơn bạn thật — hơn vốn, hơn quan hệ, hơn kinh nghiệm — còn bạn thì chưa có gì trong tay để đáp lại.
Tôi vừa nghe lại đúng câu nói ấy. Không phải trong một bữa cơm, cũng không phải trong một phòng họp. Mà trên một bàn cờ.
Ván ấy tôi cầm quân Đen, đấu với một người tôi chưa từng biết mặt. Giữa ván, người ấy đang hơn tôi — và hắn biết điều đó. Ô trò chuyện bên cạnh bàn cờ hiện lên một dòng tiếng Anh, viết kiểu nhắn tin, cụt lủn:
Tôi phải nhờ máy dịch giùm cho chắc nghĩa. Đại ý là: “Chứng minh đi — cho tôi xem vì sao anh là bậc thầy nào.” Một lời thách, nửa đùa nửa thật, của người đang tin rằng mình đã nắm chắc ván cờ trong tay.
Một câu chat thì không dời được quân nào trên bàn cờ. Ván cờ vẫn đi tiếp.
Rồi tới một nước, Hậu của tôi chiếu vào vua của hắn. Xem lại bàn cờ sau đó, tôi mới thấy hết cái điều khiến tôi muốn ngồi viết lá thư này: từ nước chiếu ấy, vua của hắn chỉ còn 2 đường đi.
Đường thứ nhất, vua lùi vào góc — và Xe của tôi xuống hàng cuối, chiếu hết.
Đường thứ hai, hắn đưa Hậu ra đỡ — mất Hậu, rồi vua vẫn phải lùi vào đúng góc ấy, và vẫn bị chiếu hết ở đúng ô ấy.
Hắn còn được chọn cách thua. Nhưng hắn không còn đường nào để thắng.
Và người vừa đòi tôi chứng minh ấy, sau ván cờ, đã hối hận thật.
Bàn cờ chỉ là chỗ tôi nhìn thấy chuyện này rõ nhất thôi. Ở đó, cả một quãng đời được nén lại trong vài chục nước đi: người đang hơn, người đang kém, một câu nói buột ra lúc tưởng mình đã thấy hết, và một kết cục không ai báo trước. Ngoài đời, cùng câu chuyện ấy kéo dài nhiều năm — nên mình khó nhìn ra hơn. Vậy nên tôi muốn kể lại cho bạn 3 điều tôi nhặt được từ ván cờ ấy, bằng tiếng của đời sống.
Hắn hơn tôi thật, ở thời điểm hắn gõ dòng chữ ấy. Nhưng cái “đang hơn” là chuyện của hiện tại, còn ván cờ được quyết bằng chuyện của nước đi kế tiếp. Thứ hắn không nhìn thấy nằm ngay trong nhà mình: hàng cuối, nơi vua đứng, không có ai đứng gác.
Ngoài đời, cái hàng cuối bỏ trống ấy có rất nhiều tên gọi.
Là một doanh nghiệp đang bán chạy nhất vùng, mà đã lâu không ai hỏi khách vì sao họ mua.
Là một người đang có thu nhập tốt nhất trong nhóm bạn, mà chưa từng có một khoản dự phòng.
Là một người đang được khen nhiều nhất trong phòng họp, mà đã thôi học thêm điều gì mới từ vài năm nay.
Cái “đang” rất dễ khiến mình thôi nhìn phần còn lại của bàn cờ. Và cũng rất dễ khiến mình buột miệng một câu như câu hắn gõ.
Nếu hôm nay bạn đang ở thế hơn — hơn đối thủ, hơn người cùng nghề, hơn chính mình của năm ngoái — hãy dành cho mình 5 phút, tối nay, để tự hỏi: hàng cuối của mình đang có ai đứng gác? Khoản nào mình đã thôi kiểm tra, chỉ vì nghĩ rằng chắc chắn nó vẫn ổn?
Còn nếu bạn đang ở phía bên kia — phía người bị nhìn từ trên xuống — thì đây là điều tôi muốn gửi bạn nhất.
Khi ai đó bảo bạn “chứng minh đi”, bạn có 2 cách đáp: bằng lời, hoặc bằng nước đi tiếp theo.
Đáp bằng lời thì nhanh, hả dạ, và gần như chẳng thay đổi được gì. Mình nói càng nhiều, càng tiêu hao đúng thứ mình đang thiếu nhất lúc ở thế kém: sự tập trung. Đáp bằng nước đi thì chậm hơn nhiều. Nhưng nó là thứ duy nhất làm bàn cờ thay đổi.
Người họ hàng hỏi “ra làm riêng thì sống bằng gì” — câu trả lời thật nằm ở bữa cơm cuối năm sau nữa, khi bạn không cần giải thích gì thêm.
Người cùng nghề đi trước cười khẩy — câu trả lời nằm ở hợp đồng đầu tiên mà khách tự tìm tới bạn.
Người khách cầm tiền nhìn bạn đầy nghi ngại — câu trả lời nằm ở lần thứ hai họ quay lại mua, và dắt theo một người quen.
Có một chi tiết nhỏ trong ván cờ ấy làm tôi mỉm cười mỗi lần nghĩ lại. Câu khiêu khích của hắn, tôi phải nhờ máy dịch mới hiểu hết nghĩa. Còn nước Hậu chiếu của tôi, hắn hiểu ngay — không cần ai dịch hộ.
Kết quả là thứ ngôn ngữ duy nhất mà ai cũng đọc được.
Hôm nay, nếu trong đầu bạn đang còn vang một câu nói nào đó — câu ai đó đã nói ra để xem nhẹ bạn — hãy để yên câu đáp ấy. Thay vào đó, lấy một tờ giấy và viết ra 1 việc bạn sẽ làm trong tuần này để bàn cờ của mình nhích thêm 1 nước.
Nước quyết định trong ván ấy không ăn thêm được quân nào. Nó chỉ làm một việc: khiến mọi lối đi còn lại của đối phương đều dẫn về cùng một kết cục.
Người mới vào nghề thường đếm quân. Đếm số đơn hôm nay, số khách tháng này, số tiền vừa về tài khoản. Những con số ấy quan trọng — nhưng chúng là quân trên bàn. Người đi đường dài thì nhìn thế: một cái tên mà khách nhắc tới khi bạn không có mặt, một hệ thống chạy được cả khi bạn ốm, một nhóm khách hàng tin bạn đủ để giới thiệu bạn với người thân của họ.
Quân thì có thể mất trong một nước. Thế thì phải dựng qua rất nhiều nước — nhưng khi đã dựng xong, thị trường đi đường nào, nó cũng phải đi qua chỗ bạn đứng.
Tuần này, bên cạnh việc đếm quân, hãy hỏi thêm một câu: việc mình làm hôm nay đang ăn thêm 1 quân, hay đang dựng thêm 1 phần thế?
Bạn thân mến,
Tôi kể chuyện ván cờ không phải để kể chuyện mình thắng. Một ván cờ trên mạng thì nhỏ lắm. Tôi kể vì trong ván ấy có đủ cả 2 người mà tôi tin mỗi chúng ta đều từng là, ở một lúc nào đó trong đời:
Người đang hơn, buột miệng một câu vì tưởng mình đã nhìn thấy hết.
Và người đang kém, nghe câu ấy, và chỉ còn một cách đáp thật sự có giá trị.
Vậy nên tôi không trách người gõ dòng chữ ấy. Biết đâu chính tôi, ở một ván nào đó ngoài đời, cũng từng nhìn ai đó từ trên xuống mà không biết hàng cuối của mình đang bỏ trống.
Giờ tôi xin hỏi bạn một câu, và mong bạn đừng vội trả lời:
Câu “chứng minh đi” gần đây nhất mà bạn nghe — từ một ai đó, hay từ chính giọng nói nhỏ trong đầu mình — bạn đang định đáp nó bằng lời, hay bằng nước đi tiếp theo?
Nếu bạn đang ở giữa một ván như thế, kể tôi nghe. Đây là lá thư tôi viết sau một ván cờ với một người lạ, và như mọi lá thư khác, nó dành cho một người tôi chưa từng gặp — người mà tôi tin, lúc này, cũng đang có một câu nói cần được trả lời bằng kết quả.